20 Mayıs 1963 Ayaklanması

20 Mayıs 1963 Ayaklanması Mayıs olayı (20/21), Kara Harp okulu eski kumandanlarından, emekli albay Talât Aydemir’in başkanlığında, 1963 yılında girişilen silâhlı ayaklanma hareketine, basında ve halk aracında verilen ad.

20-21 Mayıs 1963 Olayları

27 Mayıs 1960 devrimine karşı 22 Şubat 1962’de silâhlı bir ayaklanma teşebbüsü oldu. Hareket bastırıldı ve olaya karışan 73 subay emekliye sevk edildi. Buna rağmen bazı gelişmelerin önü alınamadı.

Birer yeraltı teşkilâtı olan, ihtilâl taraflısı Milli Devrim ordusu ile buna karşı çıkan Kuvayı Milliyecilerce dağıtılan gizli bildiriler, bu arada ilk Milli Birlik komitesi üyelerinden, yurt dışına gönderilmiş olan 14’lerin geri dönüşü, askeri bir müdahale hevesi besleyenlere yeniden cesaret verdi.

Askeri darbe hazırlıklarına Talât Aydemir’in başkanlığında, 22 şubatçı emekli subaylardan Cevat Kırca, Fethi Gürcan, Erol Dinçer, izzet Köz ve ilhan Baş’tan meydana gelen kadro, 1962 ekiminden itibaren başladı. Tahminlerine gere, çok sayıda birlik ayaklanmaya fiilen katılacaktı.

20 Mayıs 1963 gecesi Ankara’da bazı birlikler garnizonlarından ayrılarak şehre doğru yürüdü.

Bu arada, Talât Aydemir ve arkadaşları, emekli oldukları halde resmi elbiselerini giyerek, karargâh olarak seçtikleri Harp okulunda kumandayı ele aldılar.

Durumu öğrenen başbakan ismet İnönü, cumhurbaşkanı, genelkurmay başkanı ve kuvvet kumandanlarıyla temasa geçti. Harekâta, ayaklananların tahmininden çok daha az sayıda birlik katıldı. Buna rağmen saat 00,12’de Ankara radyosunu ele geçirdiler.

Türk Silâhlı Kuvvetleri itilâl Genel karargâhı adına okunan Talât Aydemir imzalı bildiride, Büyük Millet meclisi ve hükümetlerinin partizanca hareketleri dolayısıyla Türk Silâhlı kuvvetlerinin idareye el koyduğu, Silâhlı kuvvetlerin, türk milletinin gelişmesi için istikrarlı ve devrimci bir idare kuracağı, bu amaçla Büyük Millet meclisinin, siyasi partilerin ve derneklerin kapatıldığı, herkesin güvenlik ve hürriyetinin teminat altına alındığı, dış anlaşmalara ve Birleşmiş Milletler anayasasına bağlı kalınacağı açıklandı.

Bu sırada devletin meşru kuvvetleri de harekete geçti. Küçük bir birlik saat 00,57’de radyoyu geri aldı. 02,20’de radyo yine ayaklananların eline geçtiyse de saat 03.00’ten sonra hükümet kuvvetleri duruma hakim oldu.

Genelkurmay başkanı Cevdet Sunay radyodan Silâhlı kuvvetlere hitap etti. Gün doğarken Hava kuvvetleri de harekete geçti Ye ayaklanma bütünüyle bastırıldı.

Çatışmalar sırasında meşru kuvvetlerden, ikisi subay olmak üzere altı kişi, ayaklananlardan da iki Harp okulu öğrencisi vurularak öldü.

21 Mayıs günü elebaşı Talât Aydemir öğle saatlerinde Ankara’da Aşağı Ayrancı’da, ihtilâlin ikinci adamı durumundaki Fethi Gürcan’da, ertesi gün Bolu’da yakalandılar.

İstanbul’daki hareket daha başlarken I. Ordu birliklerince bastırılmıştı. Ayaklanma sanığı olarak Ankara ve İstanbul’da 151 subay ile 1468 Harp okulu öğrencisi tutuklandı.

Tutuklananlardan 9 Harp okulu öğrencisi ve diğerleri subay ve emekli subay olmak üzere 151 kişi Ankara’da Mamak’taki 1 Numaralı Sıkıyönetim mahkemesinde, 1459 Harp okulu öğrencisi ise, Harp okulunda 2 Numaralı Sıkıyönetim mahkemesinde yargılandı.

Kesinleşen hükümlere göre

2 kişi idam (Talât Aydemir, Fethi Gürcan)

5 kişi müebbet hapis (Cevat Kırca, Ahmet Güçal, İlhan Baş, Erol Dinçer, Osman Deniz)

3 kişi 12 yıl (İzzet Köz, Feridun Erman, Bahtiyar Yalta); bir kişi 10 yıl (Cemal özdemir)

bir kişi 7 yıl (özkat Tansal); bir kişi 5 yıl 10 ay (Ziya Gökalp Pusat)

iki kişi 5 yıl (Turgut Saltoğlu, İlhan Seçgül)

bir kişi 3 yıl (Erol Işıltan); bir kişi bir yıl (Gökalp Kasaboğlu)

1 459 Harp okulu öğrencisinden 75’i 4 yıl 2 ay, 91’i 3’er ay hapis cezasına çarptırıldı ve Harp okulu öğrencileri ordudan tard edildi.

İdama mahkûm olanlardan Fethi Gürcan’ın cezası 27 haziran sabahı (1964), Talât Aydemir’in cezası da 5 temmuz sabahı (1964), Ankara Merkez cezaevi bahçesinde asılarak infaz olundu.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir