Boşnaklar

Boşnaklar Kimdir Eski Bosna halkıyla, bugünkü Bosna Hersek Müslümanlarına verilen ad. Bosnalılar, IX.yy.da Hıristiyanlığı kabul ettiler ve sonraları Bogomil mezhebini benimsediler. XV.yy.da Fatih Sultan Mehmed devrinde Bosna’nın fethinden sonra müslüman oldular. Aralarında.

BoşnaklarNakşibendîlik, Rufaîlik, Mevlevîlik ve Halvetîlik gibi tarikatlar kolayca yayıldı. XlX.yy.da AvusturyalIlar Boşnakları hıristiyanlaştırmak için tedbirler aldılar ise de 1908’de Meşrutiyetin ilânı ile Müslümanların din hukukunu tanımak zorunda kaldılar.

Din muhtariyeti 1931’e kadar devam etti ve bu tarihte kral Aleksandar tarafından kaldırıldı. Fakat ölümünden sonra, Maliye bakanı ve yugoslav Müslüman partisi reisi Mehmed Spaho din muhtariyetini yeniden verdi.

Bosna Hersek’te İslâm dini teşkilâtı, bir dini siyaset ile ulema meclisi, vakıflar meclisi, vakıflar müdürlüğü ve her kazada birer mahalli vakıflar idaresinden ibarettir.

Bilim, sanat ve sosyal hayatta türk-islâm kültüründen etkilenen Boşnaklar arasında Sokullu Mehmed Paşa, Damat ibrahim Paşa, Tiryaki Haşan Paşa, Mevlâ Abdülkerim, Cezzar Ahmed Paşa, Sofu Mehmed Paşa, Koca Mustafa Paşa, Hersekzade Ahmed Paşa gibi ünlü devlet adamları ve kültürlü kişiler vardır.

Boşnaklar, çoğunlukla uzun boylu, koyu saçlı, kumral ve kahverengi gözlü olurlar. Sarı saçlı ve mavi gözlü olanları az sayıdadır.

Yerli kıyafetleri; askerlerde kısa etek ve onun üzerine giyilen çedik pabuç.Kadınlar ise entari ve süslü buluzîar giyer, başörtüsü olarak boneye benzeyen başlıklar takarlar. Konukseverlik ve açık sözlülük karakteristik özellikleridir.

Boşnak Dili ve Edebiyatı

Bosna Müslümanlarının konuştukları dil, Sırpça-Hırvatça-Bosniakça’nın bir şeklidir Bir taraftan,slav dilleri sınıfına giren Sırpça-Hırvatça’nın edebî şekli olan Ştokav lehçesine, diğer taraftan da Türkiye Türkçesinin rumeli lehçesine bağlanır.

Gerek Müslüman Bosnalıların konuştukları Sırpça-Hırvatça-Bosniakça ve gerek aynı halkın konuştuğu Boşnak Türkçesi, 1463’te Bosna’nın fethiyle teşekküle başlar. Bosna’da önceleri batı bölgelerde lslavların glagolica denilen alfabesi kullanılırken, sonraları Boşnak alfabesi kullanılmaya başlandı.

Boşnak halk edebiyatı çok zengindir. XVII. yy.da başlayan yazılı boşnak edebiyatının ilk yazarları Müslümanladan Muhammed Hevaî Üsküfî. Katoliklerden ise Matej Divkovic’dir. 1878’de Avusturya-Macaristan işgalinden sonra boşnak edebiyatında batı etkisi görülmeye başlar.

1900’de Ömer Süleymanpasic, Osman Djikic ve Avdo Karabegovic’in beraber yazdıkları Pobratimstvo (Kardeşler) adlı eserde bu etki görülür. Osmanlı devrinin son yıllarında, biri Bosnasaray’da, dikeri Mostar’da olmak üzere iki resmi vilâyet gazetesi çıkıyordu.

Şakır Kurtçehajic’in Türkçe olarak yayınladığı «Gülşen-i Saray» (1868-1870> adlı haftalık edebî dergi, Bosna-Hersek’te çıkan ilk dergidir. Bu derginin yayımlanma sından sonra arap harfli türkçe; latin ve kiril harfli boşnakça pekçok dergi daha çıkmıştır.

XX. yy.da boşnak basınında tanınmış olan yazarların en değerlileri Ahmet Haciyaliç, Dr. Abdullah Hasanbegoviç, Sakıb Korkut, Mahmut Behmen, Hamzaliya Ayanoviç, Ömer Kaymakoviç, Mustafa Çeliç, Muhammed Panca, Hamid Dizdar, Reşad Kadiç, İsmet Varatanoviç, Münir Şahinoviç ve Şerif Arnavutoviç’tir.

Bu yazarların içinde özellikle, aslen amavut olan Şerif Arnavutoviç Bey. yeni boşnak edebiyatının duygulu Ye mücadeleci bir siması olarak dikkati çeker.

Roşnaklar Türkçeden başka, arap ve fars dillerinde de birçok eser verdiler. Boşnakların arap ve fars dillerinde meydana getirdikleri eserlerin bir kısmı basılmış, bir kısmı da Doğunun ve Batının çeşitli kütüphanelerinde yazma halinde kalmıştır.

Bu eserlerin tam ve mükemmel bir katalogu yoktur. Bu alanda ilk araştırmalara XIX. yy. sonlarında Bosnasaray belediye başkanı İbrahim Edhem Başagiç (Salname-i Vilâyet-i Bosna’da) ile Bosna-Hersek muavin reisüluleması Mehmed Tevfik Okiç (türkçe olarak: Eslâfımız [Bosnasaray’daki Vatan gazetesinde]) tarafından başlandı.

Edhem Başagiç’in oğlu Safvet Başagiç, H. Mehmed Hancic (El-Cevher-ül-Esna fî Terâcim-i Ulermâi ve Şuarâ-i Bosna [Bosna Sair ve Bilginlerinin Hayatları] Kahire 1931), M. Tayyib Okiç (Bosna’daki Gayret dergisi, Gayret Yıllığı, Veçernya Posta gazetesi v.b.), Osman Asaf Sakolovİç, Derviş Korkut, Hâzım Şabanoviç Ye başka boşnak yazarları bu araştırmaları ilerlettiler.

Türk dili ile yazmış olan boşnak asıllı şairlerin sayısı yüz elliyi geçer. Bu şairlerin otuz kadarı tam birer divan sahibidirler.

Meselâ Mahmud Paşayı Veli (Adnî). Mostarlı Hasan Ziyaî, Vusûlî, Mostarlı Derviş Paşa Bayezidagiç, Lâmekânı, Fevzî Mehmed, Talib Ahmed, Akovah Ahmed Hatim, Çayniçeli Derviş Süleyman Mezakî.

Bosna-saraylı Hasan Kaimi Baba. Bezmî İbrahim Yasakçiç, Samiî, Rıfdi Mehmed (Samii’nin oğludur), Zekeriya Sükkerî, Mziçeli Mustafa Zan, Miri Hüseyin Alaybegoviç, Yüsrî Ahmed, Ahmed Rüşdî.

Ayıntab kadısı i-ken 1710’da ölen Mahir Abdullah, yine aynı yılda ölen Asım Yusuf, Kafzade Faizî’nin Leyla vü Mecnun mesnevisini tamamlayan Nevesinyeîi Azim Mahmud, Ujiçeli Alaeddin Sabit, Suzî, Mehmed Fadıl Paşa, İstolçalı (Stolac), Ali Paşa Rizvanbegoviç’in kızı Habibe Hanım ve istolçalı Arif Hikmed Rızvanbegoviç Stoçeviç (neşri: îbnülemin Mahmud Kemal İnal, İstanbul 1919) gibi.

Boşnak Sanatı

Bosna’nın alınmasından sonra, burada. İslâm ilimleri gelişti ve tefsir, hadis, fıkıh, kelâm alanında birçok eser yazıldı. Yugoslavya’da ilk Kur’an tercümesi Belgrad”da 1895’te sırp Miço Ljubibratic tarafından yayınlandı, özellikle fıkıh, Boşnaklarda çok işlenmiş bir ilim koluydu.

İslâmî bilimlere bağlı olarak \felsefe, mantık, tasavvuf, ahlâk gibi bilimlerde de gelişmeler oldu. Filoloji alanında; türkçe yazanlardan Bosnalı Sudî ile Bosnasaray müftüsü Foyniçalı Muhammed ibnı Yusuf, arapça yazanlardan Haşan Kafî El-Ahkisarî ünlü kişilerdi.

Ayrıca coğrafya, pedagoji, tıp, sağlık, iktisat, ticaret, ziraat, jeoloji, matematik alanlarında eser veren birçok boşnak yazarı vardır. Her alanda olduğu gibi boşnak sanatında da türk ve İslâm etkisi görülür,.

Önemli sanat eserleri: Bosnasaray’da Fatih Sultan Mehmed adına yaptırılan cami (Careva Dzamija), Gazi hüsrev bey camii (Begova Dzamija), Ferhadiye camii (Ferhadija), Foça’da Alaca camii, Mostar’da Karagözbey camii, Bosnasaray’da Gazi hüsrev bey medrese ve hankahı, Moric, Kolubara ve Taşlı hanları, yine Bosnasaray’da eski Bezistan ile Brusa Bezistan’ı, Vişegrad’da Sokullu Mehmed Paşanın Drina nehri üzerinde kurduğu büyük köprü (Mimar Sinan’ın eseri) ve Mostar’daki ünlü köprü (mimar Hayreddin’in eseri).

Resim alanında, Zagrep Güzel Sanatlar akademisi profesörlerinden Ömer Mujadzic, kübist eserleriyle tanınan ünlü bir ressamdır. Hattatlık, tezyinî sanatların başında gelir.

Süleyman (Mezakî) ve Muhammed (Nergisî) önemli iki hattattır. Boşnak musikisinde de türk zevki etkileri görülebilir. Gusla denilen özel çalgılarının yanında, saz, tambur, kemençeye de rastlanır.

 

Boşnaklar

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir