Çerkes Gelenekleri Çerkes Kültürü

Çerkes Gelenekleri Çerkes Kültürü,Günüzde bile izlerine rastlanan gelenek ve göreneklere bakacak olursak; toplumda olabildigince özgör bir ilıskı yasayan Çerkeslerde gelenek ve göreneklere, degerlere takı bir baglılık söz konusudur. insan ilıskılerinde yaratılan bu uyumlu atmosfer, bireylerin topluma ve kendilerine karsı duyduklari uyum davranisı sorumluluguyla ilgilıdir.

Çerkeslerin Adetleri

Tarihsel süreç içinde olmus ve toplum tarafindan benimsenmis kurallar ve gelenekleri, Çerkesler “Xhabze” diye adlandirilır.

Çerkesler Kafkasyadan getırdikleri Türkıye’dede bir süre devam eden Feodal özellıklerinden, “Asıl”lık ve “Köle”lık kurumlarinin, Çerkes toplumunun kesın çizgilerle olmasada sıniflara ayırdigi söylenebilır. Ayrimin daha çok kesınlık kazandigi boylarda, boy tekrar kendi bünyesınde küçük prenslıklere ayrilmis olup, bu prenslıkler genellıkle digerlerinden bagimsızdir, ancak tamamen birbirinden kopuk degildir. Çünkü Çerkes toplumunda yürürlükte olan yasam biçimi kollektıvizm üzerine kurulur. Asıl sınifta olanlarin çikarlarida bu yasam biçimine uygun düstügü için sıniflar arası sürtüsme ve çatısmalara pek rastlanmaz.

Toplumdakı sınifsal farklılıgin kopuk olmasına karsın yınede Türkıye’de yakın tarihe kadar Çerkesler arasında asıl sıniftan birinin köle sıniftan birisıyle evlenmesı seklındekı kurallarin geçerlılıgini korudugu söylenebilır. Bunun yaninda Çerkes olmayanlardan kız alıp vermemek seklınde sürdürülen bir tavir gelenek ve göreneklerin daha az degisıme ugramasında etkılı olmustur, günümüzde ise bu tür ilıskılere girilmesı sıkça raslanan bir davranis denilebilır.

Çerkeslerde kız kaçirma yaygin bir gelenektır. kız kaçırma eyleminin ilginç yönü bu eylemde zor kullanılmamasıdir, yani kızin rizası olmadan böyle bir ise kesınlıkle kalkısılmaz kızi kaçirmak için erkegin, kız ailesınden birilerini haberdar etmesı gerekır.kız kaçirmaya kendisınin gitmesısart degildir. kızi erkegin arkadaslari kaçirir ve yakın bir aileye teslım eder. O aile kızin artı ikınci ailesı dermektır. kızin kaçirilıp getırildigi aile kız evi rollerini yüklenir. Ailelerin anlasması ise toplulugun yaslılarina düser. Geleneklere uygun biçimde evlilik törenleri düzenlenir ve gençler yeni yuvalarini kurar.

Kaçma-Kaçırma geleneginde, ailedekı kız ya da erkegin büyük olanin dururken küçügün evlenmemesınde ekısı oldugu söylenebilır. yıne aile içi evlılık yasagi, annenin sülalesınden bile en uzak kımselerle evlenmeme gibi bir gelenek önmlıkle korunmaya çalısılan geleneklerdendir.

Çerkeslerin gelenekleri içerisınde belkı en önemlısı sayılan geleneklerden biri büyklere saygidir. Hatta bu konuda en iyı örnek, yaslılarin bulundugu büyük çerkes ailelerinde, evdekı gelın konumdakı hanimin yaslılarin yaninda yemek yememesı, konusmaması, oturmaması ve saygilı davranmaması bunun ifadesıdir, denebilır.

Bunun disında Çerkeslerde; bulunan mekana biri geldiginde küçük-büyük herkesın onu ayaga kalkarak karsılaması, namus ve saygi içinde onurlu yasam, insanlari ayırmadan tümüne sevgiyle yaklasmak, güçsüze yardimci olmak, yedirip-içirmek, konukseverlilik, iyı ve kötü günlerde bir arada olma, yardimlasma gibi geleneklerde yıne önemle korunan ve uygulanan geleneklerdir.

Çerkeslerin, Kafkasya’da tarim ve hayvnacilıkla ugrasan köylü topluluklari oldugunu herkes tarafindan bilınmektedir. Göç yoluyla gelıp bu ülkeye yerlesırken de köy yasamina dayalı yerlesımler kurmalari bununla açiklanabilir. Odönemde sahip oldukalr toplumsal ilıskıler reodal toplumsal ilıskıleriydi ve bu ilıskılerde köyü yasamina denk düsüyordu. Çerkesler sahip olduklari toplumsal ilıskıleri en iyı bu tıp yasam biçimlerinde gerçeklestırebilırlerdi. Bu yasam biçimi ile ifade etmek istedigimiz sey tabikı sahip olduklari degerler ve kurallardır.

Çerkeslerde Misafirperverlik

Kaşenlik Nedir?

Çerkeslerin günümüze kadar devamlılığını sürdüren geleneklerin birisi de “kaşenlik adetidir. Bu adet bekar genç kız ve erkekler arasında evlilik öncesi dönemde gerçekleşmektedir. Diğer geleneklerde olduğu gibi habze adı verilen kurallarla sınırlıdır. Kaşenlik birbirinden hoşlanan genç kız ve erkekler arasındaki arkadaşlık ilişkisine denmektedir.

Çerkes kız ve erkekleri birbirleri ile düğünlerde, toplantılarda, muhabbet ortamlarında birlikte olurlar. Bu toplantılar en yaygın olarak köylerde görülür. Bu tür toplantılarda genellikle bir kaç köyün gençleri biraraya gelir. Sabahlara kadar süren sohbetler, oyunlar ve eğlenceler yapılır. Bu geceler gençlerin birbirlerini tanımalarına yardımcı olmaktadır.

Muhabbet geceleri bir eğlence kaynağı olduğu kadar aynı zamanda eğitim yereri de sayılmaktadır. Kızlar ve erkekler belirli bir yaştan başlayarak bu tip toplantılarda çerkes adet ve görenekleri çerçevesinde eğitilirler. Bütün eğlence, düğün ve toplantılarda “thamate” adı verilen bir kişi bulunur.

Kim kimle kaşen olabilir?

Aynı sülaleden olan kişiler kaşen olamazlar. Akrabalık derecesi ne kadar uzak olursa olsun yasaktır. Aynı köyden kişilerin kaşen olmaları hoş karşılanmaz.

Bu kural günümüzde biraz yumuşamıştır. Artık aynı sülaleden olmamak kaydıyla kaşenliğe fazla tepki duyulmamaktadır. Muhabbet toplantılarında kızlar ve erkekler karşılıklı otururlar.

Birden fazla kaşen

Gençlerin her toplantıda farklı kaşeni olabildiği için bir Çerkez kızının ya da erkeğinin evleninceye kadar çok fazla kaşeni olabilmektedir.

Toplantıda amaç tanışmak, eğlenmek ve kendine uygun bir eş seçmek olduğu için kaşenlik bazen ciddi bazen de şaka halinde ortaya çıkmaktadır. Sayısı fazla olan şaka kaşenliğinin çok fazla bir ciddiyeti yoktur.

Kız ya da erkek birbirlerinin daha önceki kaşenlerine karşı herhangi bir olumsuz tavır takınmazlar. Eski kaşenlerle sosyal ilişkiler kesilmez.

Çünkü daha önceki kaşenlerin şaka olduğunu her iki tarafta kabullenmiştir. Kadın ya da erkek eski kaşenleriyle bu benim eski kaşenim diye espri yapabilir. Dolayısıyla kızın ya da erkeğin birden fazla kaşeni olması yadırganmamaktadır.

Evlenmeye vesile olan kaşenlik

Pseluk ile başlayıp daha sonra da devam eden kaşenlik iki kısma ayrılmaktadır. Bunlardan birisi şaka diğeri ise ciddi kaşenliktir.

Şaka kaşenliğine semerko denmektedir. Bu durumda kişiler ciddi olmasalar dahi sırf o geceye ya da bir kaç geceye mahsus olarak kaşen olabilirler. Burada amaç eğlenmek, birbirlerini tanımak bunu yaparken de hoş vakit geçirmektir.

Şaka kaşenliğinde kız ve erkek birbirlerine sanki evleneceklermiş gibi meth edici ve övücü sözler söyler. Kaşenliğin bir de ciddi boyutu vardır. Bu durumda birbirlerini beğenen kız ya da erkek evlenmek için arkadaşlık kurmak isterler.

Eğer karşı taraf kabul etmişse diğer toplantılarda da görüşerek bu ilişkiyi devam ettirirler. Fakat ciddi kaşenlikte daha ziyade pisehluk ile başlamaktadır. Erkek bir kaç arkadaşını alarak kızın veya onun herhangi bir akrabasının evine gider.

Kızın da mutlaka yanında bir ya da bir kaç arkadaşı bulunmak durumundadır. Burada kıza kaşenlik teklifini sunar. Bu durumda kız ve erkek arkadaşlarının yanında teklifi değerlendirirler. Birbirlerinden beklentilerini ve isteklerini söylerler.

Kaşenliğin her iki boyutunun da kendine has kuralları vardır. Kaşenlik eğer ciddi ise ve sonuçta evlilik düşüncesi ile kişiler birbirlerini tanımaya çalışıyorsa bu durumda meclislerde şaka kaşenliği gibi ulu orta gündeme getirilmez. Bu durumda bir çok muhabbette bir araya gelebilirler, bir çok konudan konuşarak birbirlerini daha iyi tanımaya çalışırlar. Fakat ilişkileri diğer kaşenliğe nazaran resmiyet kazanır.

Diğeri kadar serbest değildir. Her ne kadar bu kişiler evlilik kararıyla birbirlerini tanımaya çalışsalar da mutlaka evlenecekler diye bir şart yoktur. Eğer bir engel söz konusu ise her iki taraf bu durumdan vazgeçebilir.

Evlenme akdi ve Euç

Kişiler evlenmeye karar verirlerse bu sefer bunu kendi aralarında akitleşirler. Bu durumda da euç denilen bir hediye verilir. Euç söz karşılığı verilen maddi bir hediyedir. Söz verdi anlamına gelir. Kaşenlik neticesinde evlenmeyi kabul etti demektir. Bu hediyeyi erkek bayandan ister. Bayan da kendi insiyatifinde bir hediye verir. Bu hediye bir boyun bağı, mendil, yüzük, bilezik olabilir. Erkek de bunun karşılığında kıza bir yüzük vermektedir.

Bu karşılıklı hediyeleşme durumu sadece kız ve erkek arasında olmaz.

Kızın ve erkeğin yanında arkadaşlarından veya akrabalarından birkaç kişi bulunmak durumundadır. Söz verme ve hediyeleşme hadisesi onların nezaretinde olmaktadır.

Evlenmek amacıyla kaşen olan ve bunu akit altına alan genç kız ve erkekler bu durumda toplumdan ayrı bir yerde yalnız başlarına konuşamazlar.

Onların yanlarında mutlaka arkadaşları da olmak durumundadır. Toplumun dışında ve toplumdan habersiz bir yerde konuşmaları yasaktır. Bu durum evleninceye kadar böyle devam eder.

Eş seçimindeki incelik

Gerek evlenmeye karar veren gerekse sadece bir kaç toplantıda kaşen olan kişiler birbirlerini aileleri ile tanıştırmazlar. Arkadaşları ve o ortamda bulunan kişiler onların kaşen olduklarını bilir. Anne ve babalarına kaşen olduklarını söyleyip birbirlerini tanıştırmaları ayıp olarak karşılanır.

Aileler kızın ya da erkeğin kaşenini toplumlardaki diğer kişilerden öğrenerek haberdar olurlar. Ancak evlenme zamanında ailelere bildirilir. Bu durumdan da sadece anneye bahsedilir. Kaşenlik adeti Çerkez toplumunda kızın ya da erkeğin evleneceği kişi hakkındaki kararı kendilerinin vermesini sağlar.

Büyükler müdahale etmezler. Fakat evlenmek üzere kaşen tercihi yapan kişiler daha ziyade aile yapılarına uygun toplumsal kurallara ve adetlere riayet edecek kişileri tercih ederler. Bu nedenle birçok toplantıda kızın ya da erkeği hal ve hareketlerini kontrol ederler.

Evlilik tercihi yaparken bu tip kişilerle yapmayı isterler. Çünkü çerkes kültüründe toplumsal normlara uygun olarak hareket etmek gerekmektedir. Fertlerden görgü kurallarına gelenek ve göreneklere uygun davranış göstermesi beklenmektedir.

Kız kaçırma

Kaşenlik ile başlayan evlilik aşamasında nişanlılık ve söz gibi durumlara pek rastlanmaz. Bunun en önemli sebebi kaçırma şeklinde evlenmenin gelenek ve göreneklerinde yer almasıdır.

Gençler evlenmeye karar verdikten sonra maddi imkansızlıklar, kendisinden büyük başka birinin evlenecek olması gibi sebeplerden dolayı kaçırma şeklinde evlenmeyi tercih ederler.

Fakat Çerkes kültüründeki kaçırma şekli diğer milletlerden farklı olarak kendine özgü bir nitelik gösterir. Bu şekilde evliliğin yaklaşması nişan ve söz gibi törenlerin yapılmasını gerekli kılmamaktadır.

Yine kişiler zaten kaşenlik dönemlerinde birbirlerini yeterince tanıdıkları için ayrıca bu tür dönemlere gerek duymazlar. Ayrıca çerkeslerde adetler kişilerin ilişkilerine çok fazla sınırlama getirdiği için bu döneme her iki tarafında katlanabilmesi zor olur.

Çünkü nişanda büyüklerde işin içine girerler. Onlarla olan iletişimde konuşma ve görüşme yönünden bir takım güçlükler olduğu için kişiler nişanlı olarak kalmayı pek tercih etmezler. Ancak günümüzde söz ve nişanlılık dönemi Çerkesler arasında da yaygınlık kazanmıştır.

Çerkes milletindeki genç kız ve erkekler genellikle aynı milletten olan kişilerle evlenmeyi tercih etmektedirler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir