Eylemsizlik Momenti Nedir? Nelere Bağlıdır?

Eylemsizlik Momenti Nedir,Nelere Bağlıdır,Hızdaki ya da hareket doğrultusundaki bu değişmelere karşı oluşan dirence, «eylemsizlik Dönmeyen bir cismin eylemsizliği, kütlesine bağlıdır. Cismin ağırlığı, içinde bulunduğu çekim alanının kuvvetine bağlı olarak değişir; fakat kütlesi, dolayı-sıyle de eylemsizliği, cisim nerede olursa olsun aynı kalır ve eylemsizlik, uygulanan kuvvete karşı direnerek kendini ortaya koyar.

Kendilerini harekete geçiren kuvvet ortadan kalktıktan sonra, vantilatörlerin, sirenlerin, santrifüj ma-kinalarının ve uçak pervanelerinin bir süre daha dönmesini sağlayan, eylemsizliktir. Dönme hareketinde oluşan eylemsizliğe, «eylemsizlik momenti Her hareketli cisim, bir kinetik ENERJİ ya da hareket enerjisi deposudur. Belirli bir hızla hareket eden .büyük kütleli bir cismin enerjisi, aynı hızla yol alan ufak kütleli bir cismin enerjisinden fazladır.

Dönen bir cisim söz konusu olduğunda, kinetik enerji, saniyedeki dönme sayısına ve eylemsizlik momentine bağlıdır. Eylemsizlik momentinin tipik bir örneği, ekseni çevresinde dönen bir buz patencisinde kolayca izlenebilir. Patenci, kollarını yana doğru aç-. tığında eylemsizlik momentini artırabilir (kütle dağılımı, dönme ekseninden uzağa kaydığı için). Ancak, kinetik enerjisi değişmeyeceğinden, artan eylemsizlik momentini karşılamak için, dönme hızı azalır. Kollarını geri çektiğindeyse, eylemsizlik momenti azalacağından, dönme hızı artar.

Eylemsizlikten yararlanma: Birçok makina, iş çevrimlerinden, gücü düzensiz biçimde alır. Volanın eylemsizlik momentinden, alınan enerjiyi düzenlemede yararlanılabilir. Sözgelimi, bir otomobilin krankı, silindirlerin her ateşlenişinde bir itki kazanır. Otomobil vitesten çıkarıldığında, yani rölantide, krank mili düzgün olmayan dönmeler yapabilir. fakat mile takılacak bir volan, bu düzgünsüzlüğü azaltır.

Düzgün çalışan bir motorun kesikli enerji verecek biçime dönüştürülmesi de olanaklıdır. Şahmerdanlar, mekanik çekiçler, makaslar ve presler, enerji itkileriyle çalışır. Oysa elektrik motoru, bu tür enerji sağlamaya uygun değildir. Bu nedenle motorun bir volanı çevirmesi sağlanır. Volan, istendiği anda bir debriyajla makinalara bağlanır. Volanın eylemsizlik momenti ne kadar büyükse, enerji itkileri sırasında oluşacak hız yitimi o kadar az olur.

Hareketsiz eksenler: Fizikçi FOUCAULT, büyük kütleli bir sarkacın eylemsizliğinden yararlanarak dünyanın dönmekte olduğunu kanıtladı. Yerküre dönme hareketini sürdürürken, asılı sarkacın salınım doğrultusu değişmemekteydi. Sonuçta, günün çeşitli zamanlarında, sarkacın, sarkaç düzleminin asılı bulunduğu çerçeveye göre farklı konumlar aldığı ortaya çıktı. Siklonların dairesel hareket yapmasına neden olan KORİOLİS KUVVETİ de, aynı etkiden kaynaklanmaktadır.

Yeryüzünden hiç bir yıldız gözlenemeseydi, sarkacın ve rüzgarların hareketi izlenerek, Dünya’nın döndüğü anlaşılabilirdi. Yıldızlar hiç, bir zaman var olmasaydı ve Dünya uzaydaki tek gezegen olsaydı, Koriolis kuvvetleri ve öteki eylemsizlik etkileriyle, Yer’in döndüğü kanıtlanabilirdi.

Bu düşünce, XX. yüzyıl başlarında yaşıyan ünlü fizikçi Ernst Mach’a çok şaşırtıcı geldi: Belirli uzaklıklarda bazı gökcisimleri bulunmasaydı, hareketi tanımlamak için elimizde ölçüt olmayacağından, Dünya’nın dönmesinden söz etmek çok anlamsız olacaktı. Bu düşünce sistemine dayanan Mach, yıldızların olmaması halinde Yer’in dönmesinden kaynaklanan etkilerin de oluşmayacağını öne sürdü. Kısaca, Dünya üstündeki cisimlerin eylemsizliği (ne kadar ufak olsa da), uzaydaki öteki gökcisimierinden kaynaklanmaktaydı. Gökbilimciler, her ne kadar bizim yıldız sistemimiz dönmekteyse de, bu dönmeyi ölçmek için yararlandığımız hareketsiz eksen takımının, çok daha uzaktaki, yani gözlenebilir uzay sınırındaki gökcisimlerine de bağlı olduğunu buldular. Uzaydaki bütün gökcisimleri yok olsaydı, kendimizi, itip çekmelere direnç göstermeyen çok hafif nesnelerden oluşan bir dünyada bulacaktık.

Garip görünmekle birlikte bu düşünceler, Eins-tein’in çalışmalarında meyvelerini vermiştir. Einste in’ın GÖRECELİK kuramı, Mach’ın düşünmediği yollardan, uzaydaki bütün maddelerin dağılımı ile her maddenin eylemsizliği arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir