Karadağ

Karadağ,Günümüzde, Ermenistan Silahlı Kuvvetlerinin işgali sonucunda hiçbir ülke veya uluslararası kuruluş tarafından tanınmayan de facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin egemenliği altındadır.

Karadağ Tarihi

Araplar zamanında Arran adı ile anılan Karabağ bölgesi, müslüman Türklerin hâkimiyeti altına girdikten sonra Karabağ adını aldı. Araplar dan önce, kuzeyden gelen Türklerin yerleştiği bu bölge, Alp Arslan zamanında kışlak (1064), İlhanlılar tarafından da yazlık başkent olarak kullanıldı. Bu devirde Moğollarla beraber gelen şamancı Türklerin bu bölgede yerleştikleri görülür. Timurlular devrinde de bölgeye Türklerin yerleşmeleri devam etti. Timur 1396’da Kıpçak seferinden dönüşünde Karabağ’ı, Derbent’ten Bağdat’a kadar olan topraklarla birlikte oğlu Miranşah’a verdi.

Karabağ, Akkoyunlular devrinde kışlak olarak kullanıldı. Safevîlerin ilk devirlerinde burada türk unsurunun kuvvetlendiği görülür. Şah Tahmasb I, Kaçarlardan Şahverdi Sultanı Karabağ eyaletine beylerbeyi tayin etti. Karabağ, Murad III zamanında osmanlı yönetimi altına girdi.

Safevîlerin çöküşünden sonra Kafkasya’yı istilâ eden rus ordusuna karşı Osmanlılar harekete geçti. Fransa’nın araya girmesiyle 1724’te anlaşma yapıldı; Şirvan’a bağımsızlık verildi; Azerbaycan’ın diğer bölgeleriyle birlikte Karabağ, Osmanlılara bırakıldı.

Fakat bir süre sonra İran ile Rusya arasında yapılan Gence antlaşması ile bu yerler İran’a bırakıldı (1735). Nadir Şah, Karabağ’ın hâkimiyetini elinde tutan ve İran’a boyun eğmeyen Cevanşir aşiretini Horasan’a sürdü. Bir süre sonra Karabağ’a dönen Cevanşir aşireti, Penah Ali’nin başkanlığında burada bağımsız bir hanlık kurdu. Bugünkü Şuşa kalesi yapıldı, Penahâbâd adı verildi.

Nadir Şahın ölümünden sonra Azerbaycan’ı ele geçiren Feth Ali Han, Karabağ’a gelerek Penah Hanın oğlu İbrahim Halil’i rehin aldı. Bir süre sonra babası tarafından kurtarılan İbrahim Halil, Karabağ Ermenilerinin isyanını bastırdı (1789).

Veziri Molla Penah Vâkıf İran’a karşı komşu türk, hanlıkları ile anlaşma yapmayı başardı. Kaçar hanı Ağa Muhammed Han, Şuşa’ya yaptığı ikinci seferde şehre girdi. Bir süre sonra Ağa Muhammed Han öldürüldü. Yerine Mehmed Bey Cevanşir geçti. İbrahim Halil Han bir süre sonra yeniden duruma hâkim oldu.

Rusya’nın Gürcistan’ı ve Gence’yi istilâ etmesi üzerine Ruslarla barış yapmak zorunda kaldı. Azerbaycan’da başlayan ayaklanmadan yararlanmak istedi; fakat başaramadı ve Ruslarca öldürüldü. Yerine oğlu Mehdi Kulu Han geçti. Mehdi Kulu Han, 1822’de İran’a gitmek zorunda kaldı. Bakû’da, Şirvan’da başgösteren ayaklanmalar üzerine Ruslar buradan çekilince İranlılar harekete geçti; fakat başarısızlığa uğradılar.

Türkmençay antlaşmasından (1828) sonra Karabağ beyleri Şuşa’yı almaya çalıştılarsa da başarılı olamadılar. Ruslar Karabağ’ı çeşitli İdarî bölümlemeye tabi tuttular. Karabağ 1868’de Gence vilâyeti içine alındı. 1905’teki ihtilâl sırasında Karabağ, Ermeniler ile Azerîler arasındaki çatışmalara sahne oldu.

1917’deki rus ihtilâli sırasında Ermeniler Karabağ üstünde hak iddia ettiler. Duruma osmanlı orduları müdahale etti (1918). Mondros mütarekesi gereğince, Azerbaycan’ı alan ingilizler, Karabağ’ ı da buraya bağladılar. Karabağlılar . 1920’deki sovyet istilâsına karşı koymaya . çalıştılarsa da yenilgiye uğradılar. Türkiye ile Rusya arasında 1921’de yapılan anlaşma gereğince Karabağ Azerbaycan’a bırakıldı.

1990’ların başlarında bölgede etnik çatışmalar başladı. Ermenistan’ın Karabağ’ı kendi sınırlarına katma isteğini açıklamasının ardından bu çatışma Ermenistan ve Azerbaycan arasında savaşa dönüştü. 1991 yılında Kafkasya’da yeni cumhuriyetlerin birbiri ardına bağımsızlıklarını ilan ettiği dönemde Rusya tarafından boşaltılan üslerden elde edilen ağır silahlar, savaşta dengenin Ermenistan’dan yana ağır basmasına neden oldu.

1991-1993 yıllarında, Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edilmiş olup bu işgal günümüzde de sürmektedir. Dağlık Karabağ bölgesi tamamen Azerbaycan toprakları içinde kalmasına rağmen Ermeni ayrılıkçılar Dağlık Karabağ ile Ermenistan arasındaki Azerbaycan’a ait bölgeyi de işgal ederek bir tampon bölge oluşturmayı başarmışdı ve Dağlık Karabağ ile Ermenistan arasında bağlantı kurmuşdu.

Ermenistan, Dağlık Karabağ bölgesini ve bu bölgenin çevresindeki yedi ilçeyi (rayon) işgal etti. Dağlık Karabağ ayrılıkçı yönetimi bu arada, 1991 yılında bağımsızlığını ilan etti. Ancak bu bağımsızlık ve kurulan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti, Ermenistan Cumhuriyeti dahil hiçbir ülke tarafından tanınmamaktadır.

Karabağ’da, ünü çevre ülkelere de yayılmış olan pek çok şair, bilgin ve düşünür yetişmiştir (Molla Penah Vâkıf; Hurşid Banu Natevan; Feth Ali Ahundzade; Hacıbeyli Üveys Bey v.d.).

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir