Sadrazam Nedir?

Sadrazam Nedir? (ar. şadr ve azam, en büyük’ten fars. taml. şadr-ı arzani > şadr-a-Zam). Osmanlı devletinde vekil ve vezirlerin en büyüğü, padişahın mutlak vekili, başbakan (veziriazam da denir).

Sadrazam, devlet işlerinin yönetiminde padişaha tam yetkiyle vekalet ederdi. Başlangıçta sadrazamın ünvanı, sadece vezir’di; Murad i devrinde Lala Şahin Paşaya ve daha sonra Timurtaş Paşaya da vezirlik verildiğinden, öteki vezirlerden ayırmak için kendisine veziriazam denildi.

Sadrazama bundan başka «sadrı ali», «vekili mutlak», «sahibi devlet», «zatı asafi» gibi unvanlar da verildi. Ancak sadrazam sözü hepsinden daha çok kullanıldı ve imparatorluğun sonuna kadar sürdü. İlk sadrazamlar Bilimselye mesleğinde olanlar arasından seçilirdi.

Sadrazam, padişahtan sonra devletin en büyük başkanı ve padişahın mutlak vekili olduğu için, sözü ve yazısı padişahın iradesi ve fermanı demekti.

Fatih’in, Kanuni’nin ve öteki padişahların kanunnamelerinde, sadrazamın yetki ve görevleri hakkında geniş bilgi vardır. Sadrazam, tam yetki sahibi olduğunu göstermek için, hükümdarın yüzük şeklinde altından mührünü taşırdı.

Hükümet başkanı olarak da Divanı Hümayun’toplantılarına başkanlık ederdi. Divanın toplandığı günlerde divana en sonra gelir, kasrı adi denilen pencerenin altındaki sedirde otururdu. Sağında, solunda ve karşısında rütbelerine göre devletin öteki ilerigelenleri yer alırdı.

Bundan sonra divanda, imparatorluğun siyasi, idari, askeri, şer’i ve mali işleri, her çeşit şikayet ve davalar görüşülürdü.

Sadrazam, divan toplantılarından sonra ve arz günlerinde yeniçeri ağası, Anadolu ve Rumeli kazaskerlerinden sonra kubbe vezirleri, defterdar ve nişancıyla birlikte padişahın huzuruna arza girerdi.

Divan toplantılarının 4 gün olduğu dönemlerde arz günleri pazar ve salıydı; sonra yalnız salı günieri arza çıkılır oldu.

Arz sırasında hükümdara, bütün devlet işleri anlatılır ve önemli meseleler hakkında kararı alınırdı. Divan toplantıları önemini kaybettikten sonra, yalnız ulufe dağıtımında arza girilmeye başlandı; önemli devlet işlerinin arz veya görüşülmesi için de sadrazamın hükümdardan yazılı izin alarak belirli gün ve saatte huzura çıkması usulü kabul edildi.

Divanı Hümayunda bitmeyen veya arzı gerekli görülmeyen işler, salı ve perşembeden başka, öğleden sonraları sadrazamın konağında İkindi divanı’nda görüşülürdü. Sadrazamdan başka hiç bir vezir İkindi divanı yapmazdı.

Sadrazam kendi yetkisiyle çözümleyebileceği işleri hemen yaptırır; padişaha bildirilmesi gerekenleri de Divanı Hümayuna havale ederdi. Ser’i ve hukuki işleri de kazaskerlere veya İstanbul kadısına bırakırdı. Divanı Hümayundaki işler zamanla ikindi divanında görüşülmeye başlandı.

XVIII. yy.dan sonra Divanı Hümayun önemini kaybedince bütün işler Paşakapısı’nda (Babıali) görüldü. Babıali’nin kuruluşundan önce sadrazamların ikindi divanından başka cuma ve çarşamba divanları vardı.

Cuma divanı (Huzur mürafaası) sadrazamın sarayında, Anadolu ve Rumeli kazaskerinin katılmasıyla kurulan divandı. Sadrazam davayı dinler, sonra Rumeli kazaskerine havale ederdi. İmparatorluktaki İlmi, İdari, askeri v.d. makamlara ait tayin, terfi, azil işleri ve idamlarla ilgili işlemler sadrazamların buyrultusuyla olurdu.

Sefer dışındaki zamanlarda vezir, kazasker, şeyhülislam gibi yüksek memurlar hakkındaki işlemlerde sadrazam, padişahın onayını alırdı. Padişah, sadrazamı azledebilir ve öldürtebilirdi; fakat bir arzı geri çeviremezdi.

XVI. yy. sonlarına kadar geniş yetkili işlerinde bağımsız olan sadrazamlar bu durumlarını zamanla kaybettiler. Padişahın yakınları ve saray mensupları, sadrazamın işlerine karışmaya başladılar.

XVI. yy.ın sonlarından itibaren sadrazamlar makamlarında tutunabilmek için, sarayın ileri gelenlerinden valde- sultan, padişah hanımı, darüssaade ağası, silahtar ağa gibi kimselerle işbirliği yapmak zorunda kaldılar. Bazen saray etkisiyle değersiz ve cahil kimseler sadrazamlığa getirildi.

Sadrazam, 5 999 akçeye kadar olan tımar tevcihlerini kendisi yapar, daha büyük tımarlar için padişahın iznini alırdı. Padişahlar sefere gitmemeye başladıktan sonra, padişahın yerine orduya sadrazam kumanda etti ve bu sebeple kendisine seferde serdarı ekrem (başkumandan) denildi.

Serdarı ekremin yetkileri çok genişti. Sadrazam, serdarı ekrem olarak seferde bulunduğu sürece bütün tevcihatı, azil, tayin, sürgün ve idamları padişaha sormadan yapardı. Nişancıların sefere gitmediği dönemlerde serdarı- ekreme «tuğralı ahkam kağıdı» denen fermanlar verilirdi.

Sadrazam gerekirse bunları doldurarak kullanırdı. Seferdeki sadrazamın telhis’leri nüfuzlarım takviye bakımından reddedilmezdi. Sadrazam sefere çıkarken başkentteki hazine, defterhane, divan kayıtları da birlikte götürülürdü. Devlet işlemleri ordugahta yürütülürdü.

Merkezde rikabı hümayun veya sadaret kaymakamı denilen bir vezir bırakılırdı. Sadrazamın geri dönüşüyle kaymakamlık sona erer, sadaret kaymakamlarına kubbe vezirliği verilirdi.

Sadrazamın azledilmesi ve değiştirilmesi gerektiği veya öldüğü zaman, mührü hümayun, kapıcılar kethüdasıyla yeni tayin edilen sadrazama gönderilirdi. Yeni sadrazam, İstanbul’da değilse, güvenilir bir görevliyle yollanırdı.

Yeni sadrazama Anadolu’dan geliyorsa Üsküdar’da, Rumeli’den geliyorsa Eyüp’te «yemeklik» denilen ziyafet verilirdi; devlet erkanı tarafından tebrik edildikten sonra da Paşa kapısı ricali yanına girerdi. Sadrazam, birkaç gün sonra şeyhülislamın ziyaretine giderdi.

Padişah, sadrazamlara tayinden birkaç gün sonra bir hattı hümayunla, yapılacak işler hakkında genel bir direktif verirdi. Bu hat törenle Arz odasında bütün devlet adamlarının önünde reisülküttap tarafından okunurdu.

Daha önce vezir olmadan doğrudan doğruya sadrazamlığa getirilenlere önce vezaret beratı verilmesi bir kanun gereğiydi. Sadrazamın merkezdeki önemli görevlerinden biri de, Kapıkulu ocaklarının üç ayda bir verilen maaşlarının dağıtılmasıydı.

Yeniçerilerin ulufetİeri, Divanı Hümayunda, ocaklarınki Paşakapısı’nda sadrazamın huzurunda dağıtılırdı. Buna «sergi döşemek», «devri muhasebe» veya «devir» denirdi. Bu işlemden sonra sadrazamlara padişah tarafından bir hattı hümayunla devir kürkü ve bir hançer yollanırdı.

Sadrazam, elçileri divanhanede kabul ederdi. Elçilerin padişah tarafından kabulü sırasında öteki vezirlerle birlikte sadrazam da bulunurdu. Sadrazam, elçinin mektubunu tercüme ettirerek padişaha verir ve elçilerle, aynı sofrada yemek yerdi.

Sadrazamın zaman zaman tersaneyi denetlemesi de bir kanun gereğiydi; kıç tarafı yeşil çuha kaplı, 12 çifteli özel bir kayıkla tersaneye giden sandrazamı iskelede kaptan paşa karşılardı. Kaptan paşa kendi sedefli asasını ona verir ve tersaneyi gezdirirdi.

Ayrıca hükümet merkezinde güvenliğin sağlanması, halkın ihtiyacı olan maddelerle ilgili işlemlerin düzenlenmesi, ölçülerin denetimi de sadrazamın görevlerihdendi.

Beşlerle İstanbul kadısı, yeniçeri ağası’, bostancıbaşı da görevliydi; fakat hepsinin üstünde sadrazamın denetim yetkisi vardı. «Kola çıkmak» denilen bu denetim işlemi büyük bir alayla yapılırdı. Halka zarar veren ve kanuna uymayan esnaf, cezalandırılırdı.

Koldan dönüldükten sonra denetim sırasında görülenler bir telhisle padişaha bildirilirdi. Ayrıca sadrazamın «büyük kol» denilen bir denetim işi daha vardı. Bu, bayramın 3. günü olurdu, Eyüp’ten dönüşte Edirnekapı’dan Paşa kapısı’na kadar sürerdi.

Sadrazamın padişaha yaptığı arzlara telhis (veya takrir) denirdi. Telhis veya takrirler telhis kesesi içinde sunulurdu. Telhislerde resmi işlemler İçin izin istenirdi.

Bunlardan, tevcihatla ilgili olanları hükümdar, «ihsanı hümayunum olmuştur» veya «mucebince amel eyleyesün» yazısıyla geri verirdi. Para ile ilgili bir yazı da «izni hümayunum olmuştur» hattıyla yollanırdı. Bunları telhisçi saraya götürürdü.

Sadrazam kendi adını taşıyan ve pençe denilen işaretini Erdel, Eflak, Boğdan voyvodalarıyla yabancı devlet hükümdar ve başvekillerine yazılan mektupların sağ üst başından son satıra kadar çekerdi. İçişlerle ilgili yazılarda pençeyi en alta koyardı.

Ayrıca Divanı Hümayundan çıkan, reisülküttap tarafından incelenen evraklara «doğrudur» anlamına «sah» işareti koyardı. Sadrazam bütün devlet memurlarının bir yıl süreyle tayinlerini (tevcihat) yapardı.

Görevlerinden azli gerektiren bir durum olmasa da memurların (vezirler dahil) görev süresi bir yıldı. Bir yıllık süre sonunda ancak hizmeti beğenilen, istida ile başvuran veya sadrazamın uygun gördüğü memurların görevlerinde kalmalarına izin verilirdi.

Buna ibka veya mukarrer denirdi. Bütün askeri, İlmi, idari, mali görev ve memuriyetler sadrazamın arzı ve buyrultusuyla olurdu. Yalnız Bilimselye tayinlerini şeyhülislam padişaha arzeder, sadrazam da bu arzı kabul ederdi. Tayinler şevvalden (bayram ayı) şevvale yapılırdı.

Bununla ilgili bir tevcihat defteri hazırlanır, yerine bırakılan (ibka) veya yeniden tayin edilen memurlar bu defterde belirtilir bir telhisle padişaha sunulurdu. Padişah bunun üzerine istediği değişikliği yapardı; sonra, yeni duruma göre başka bir tevcihat defteri yapılır ve yeni görev sahiplerine rüus verilirdi.

Görevlerinde bırakılan veya yeni tayin edilen, vali, vezir ve beylerbeyleri hükümet merkezinde bulunuyorlarsa kendilerine Paşakapısı’nda, sadrazam huzurunda hil’at* giydirilerek görevleri ilan edilirdi. Taşrada olanlar için, aynı işlemi kapı kethüdaları yapardı.

Daha sonra Paşakapısı ricaline tevcihat yapılır, hilatlar giydirilirdi. Yıl içinde açılan bir göreve, şevval ayı beklenmeden sadrazamın arzıyla tayin yapılabilirdi. Berat ve rüus verilmesini sadrazam buyrultuyla emrederdi. Tevcihat için eşref saat aranır, müneccimbaşı zayiçe verirdi.

Sadrazamın maaş olarak hasları vardı. Bu haslardan yılda 2 milyon 800 bin akçe gelir sağlayan sadrazamlar, bu geliri voyvoda denilen tahsil memurlarına toplatırdı.

Gelirin esası, has bölgesinin öşüründen ve vergilerinden meydana gelirdi. Sadrazam ayrıca yapacağı büyük tayinlerden «caize» adlı bir para ile her yıl padişaha gelen haraçlardan pay alırdı.

XVIII. yy.da bir süre, Kıbrıs’ın geliri sadrazama verildi. 1843’te hazineden maaş usulü kondu. Sadrazam emekli olursa yılda 150 000 akçe alırdı. Daha sonra bu miktar arttı. Bazen bir yerin geliri arpalık olarak buna eklenirdi.

Sadrazamların «iç» ve «dış kapı halkı» denilen kalabalık bir maiyeti vardı. Sadrazamın maiyeti olan kademe babı aşarinin (Babıali memurları) önemlileri; kethüda, reisülküttap, çavuşbaşı, tezkireci, mektupçu, amedei, teşrifatçı, divittar, telhisçiydi.

Ayrıca kendi konağında hizmet gören enderun ve birun ağaları denilen adamları vardı. Enderun ağalarına iç ağalan veya sakallı; birun ağalarına dış ağalar veya bıyıklı ağalar denirdi. Sadrazam ayrıca büyük bir askeri kuvvet beslerdi. Sadrazamın emrindeki bu kalabalık görevliler yüzünden masrafı çok olurdu.

Sadrazam, divan günlerinde ve seferde, başına mücevveze denilen kavuk giyerdi, özel olarak resmi görüşmelerin dışında padişahı ziyafete çağırırdı, özellikle Ahmed III ve Mahmud 2 sadrazamlarla çok samimiydi.

Sadrazam ziyafetten sonra, padişaha değerli hediyeler sunardı. Ayrıca valde sultana, şehzadelere, padişah hanımlarına da hediyeler verirdi. Sadrazam bazı vakıfların nezaret işini de görürdü. Fatih’in ve Kanuni’nin bazı vakıfları bunlar arasındaydı.

Ancak sadrazamın işi çok olduğundan, bu görevi reisülküttap yürütürdü. Sadrazam sözü 1838’de bırakıldı. Onun yerine «başvekil» unvanı kullanılmaya başlandı. İlk başvekil Rauf Paşa idi. Mahmud Il’nin ölümünden sonra (1839) sadrazam terimi tekrar kullanıldı.

1878’de tekrar başvekil unvanı konuldu ve aynı yıl bırakıldı. 1879’da yine kabul edildi. 1882’de kesin olarak sadrazam sözüne dönüldü ve imparatorluğun sonuna kadar kullanıldı. Osmanlı devletinde 292 defa sadrazam tayini yapıldı, 215 kişi sadrazamlığa getirildi. Sadrazam unvanı 1922’de Osmanlı devletiyle birlikte ortadan kaldırıldı.

Osmanlı Sadrazamları Listesi

  • Alaeddin Paşa (1327-1337)
  • Süleyman Paşa (1337-1339)
  • Mahmud oğlu Ahmed Paşa (1339-1348)
  • Hacı Paşa (1348)
  • Sinaneddin Yusuf Paşa (1348-1385)
  • Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa (1385-1387)
  • Çandarlı Ali Paşa (1387-1402)
  • Osmancıklı imamzade Halil Paşa (1406-?)
  • Çandarlı İbrahim Paşa (1417-?)
  • Tokatlı Mehmed Paşa (? – ?)
  • Bayezid Paşa (1417-1421)
  • Çandarlı İbrahim Paşa (1421-1429)
  • Çandarlı Halil Paşa (1429)
  • Lala Yörgüç Paşa (1429)
  • AmasyalI Koca Mehmed Paşa (1429-1438)
  • Çandarlı Halil Paşa (1438-1453)
  • Mahmud Paşa (1453-1467)
  • Rum Mehmed Paşa (1467-1469)
  • İshak Paşa (1469-1472)
  • Mahmud Paşa (1472-1473)
  • Gedik Ahmed Paşa (1473-1477)
  • Karamanlı Mehmed Paşa (1477-1481)
  • İshak Paşa (1481-1482)
  • Davud Paşa (1482-8 mart 1497)
  • Her-sekzade Ahmed Paşa (mart 1497-1498)
  • Çandarlı İbrahim Paşa (1498-ağustos 1499)
  • Mesih Paşa (ağustos 1499-1501)
  • Hadım Ali Paşa (1501-1503)
  • Hersekzade Ahmed Paşa (1503-1506)
  • Hadım Ali Paşa (1506-1511)
  • Hersekzade Ahmed Paşa (1511)
  • Koca Mustafa Paşa (1511-1512)
  • Hersekzade Ahmed Paşa (1512-28 ekim 1514)
  • Dukakinzade Ahmed Paşa (1514-mart 1515)
  • Hadım Sinan Paşa (haziran-ekim 1515)
  • Hersekzade Ahmed Paşa (ekim 1515-26 nisan 1516)
  • Hadım Sinan Paşa (26 nisan 1516-22 ocak 1517)
  • Yunus Paşa (3 şubat – 13 eylül 1517)
  • Piri Mehmed Paşa (25 ocak 1518 – 27 haziran 1523)
  • İbrahim Paşa (Frenk, Makbul, Maktul, Damat) [27 haziran 1523-5 mart 1536]
  • Ayaş Mehmed Paşa (15 mart 1536-13 temmuz 1539)
  • Lütfi Paşa (13 temmuz 1539-nisan 1541)
  • Hadım Süleyman Paşa (nisan 1541-28 kasım 1544)
  • Rüstem Paşa (28 kasım 1544-6 ekim 1553)
  • Kara Ahmed Paşa (6 ekim 1553-29 eylül 1555)
  • Rüstem Paşa (29 eylül 1555-15 temmuz 1561)
  • Semiz Ali Paşa (15 temmuz 1561-28 haziran 1565)
  • Sokullu Mehmed Paşa (28 haziran 1565-12 ekim 1579)
  • Semiz Ahmed Paşa (13 ekim 1579-28 nisan 1580)
  • Lala Mustafa Paşa (28 nisan-7 ağustos 1580)
  • Koca Sinan Paşa (25 ağustos 1580-6 aralık 1582)
  • Kanijeli Siyavuş Paşa (24 aralık 1582-25 temmuz 1584)
  • özdemiroğlu Osman Paşa (28 temmuz 1584-30 ekim 1585)
  • Hadım Mesih Paşa (1 aralık 1585-14 nisan 1586)
  • Kanijeli Siyavuş Paşa (15 nisan 1586-2 nisan 1589)
  • Koca Sinan Paşa (2 nisan 1589-1 ağustos 1591)
  • Ferhad Paşa (1 ağustos 1591-4 nisan 1592)
  • Kanijeli Siyavuş Paşa (4 nisan 1592-28 ocak 1593)
  • Koca Sinan Paşa (28 ocak 1593-16 şubat 1595)
  • Ferhad Paşa (16 şubat 1595-7 temmuz 1595)
  • Koca Sinan Paşa (7 temmuz-19 kasım 1595)
  • Lala Mehmed Paşa (19 kasım – 29 kasım 1595)
  • Koca Sinan Paşa (29 kasım 1595-3 nisan 1596)
  • Damat İbrahim Paşa (3 nisan 1596-27 ekim 1596)
  • Çağlazade Sinan Paşa (27 ekim-18 aralık 1596)
  • Damat İbrahim Paşa (18 aralık 1596-3 kasım 1597)
  • Hadım Haşan Paşa (3 kasım 1597-8 nisan 1598)
  • Cerrah Mehmed Paşa (8 nisan 1598-7 ocak 1599)
  • Damat İbrahim Paşa (7 ocak 1599-10 temmuz 1601)
  • Yemişçi Haşan Paşa (22 temmuz 1601-4 ekim 1603)
  • Yavuz [Malkoç] Ali Paşa (16 ekim 1603-5 ağustos 1604)
  • Bosnalı Lala Mehmed Paşa (5 ağustos 1604-21 haziran 1606)
  • Derviş Mehmed Paşa (21 haziran – 9 aralık 1606)
  • Kuyucu Murad Paşa (11 aralık 1606-5 ağustos 1611)
  • Namık Paşa (22 ağustos 1611-17 ekim 1614)
  • öküz Mehmed Paşa (17 ekim 1614-17 kasım 1616)
  • Kayserili Halil Paşa (17 kasım 1616-18 ocak 1619)
  • öküz Mehmed Paşa (18 ocak-23 aralık 1619)
  • Çelebi (Güzelce) Ali Paşa (23 aralık 1619-8 mart 1621)
  • Ohrili Hüseyin Paşa (9 mart – 17 eylül 1621)
  • Dilaver Paşa (17 eylül 1621-19 mayıs 1622)
  • Kara Davud Paşa (20 mayıs-13 haziran 1622)
  • Mere Hüseyin Paşa (13 haziran – 8 temmuz 1622)
  • Lefkeli Mustafa Paşa (8 temmuz – 21 eylül 1622)
  • Gürcü Mehmed Paşa (21 eylül 1622-5 şubat 1623)
  • Mere Hüseyin Paşa (5 şubat – 30 ağustos 1623)
  • Kemankeş Kara Ali Paşa (30 ağustos 1623-3 nisan 1624)
  • Çerkez Mehmed Paşa (3 nisan 1624-28 ocak 1625)
  • Hafız Ahmed Paşa (8 şubat 1625-1 aralık 1626)
  • Kayserili Halil Paşa (1 aralık 1626-6 nisan 1628)
  • Hüsrev Paşa (6 nisan 1628-25 ekim 1631)
  • Hafız Ahmed Paşa (25 ekim 1631-10 şubat 1632)
  • Topal Recep Paşa (10 şubat-17 mayıs 1632)
  • Tabanıyassı Mehmed Paşa (17 mayıs 1632-2 şubat 1637)
  • Bayram Pasa (2 şubat 1637-27 ağustos 1638)
  • Tayyar Mehmed Paşa (28 ağustos-23 aralık 1638)
  • Kemankeş Kara Mustafa Paşa (24 aralık 1638-31 ocak 1644)
  • Sultanzade Mehmed Paşa (Civan Kapıcıbaşı) [31 ocak 1644-17 aralık 1645]
  • Salih Paşa (17 aralık 1645-16 eylül 1647)
  • Kara Mustafa Paşa (16 eylül-21 eylül 1647)
  • Hezarpare Ahmed Paşa (21 eylül 1647-7 ağustos 1648)
  • Sofu Mehmed Paşa (7 ağustos 1648-21 mayıs 1649)
  • Kara Murad Paşa (21 mayıs 1649-5 ağustos 1650)
  • Melek Ahmed Paşa (5 ağustos 1650-21 ağustos 1651)
  • Sivayuş Paşa (21 ağustos – 17 eylül 1651)
  • Gürcü Mehmed Paşa (17 eylül 1651-20 haziran 1652)
  • Tarhuncu Ahmed Paşa (20 haziran 1652-20 mart 1653)
  • Derviş Mehmed Paşa (21 mart 1653-28 ekim 1654)
  • İbşir Mustafa Paşa (28 ekim 1654-11 mayıs 1655)
  • Kara Murad Paşa (11 mayıs-19 ağustos 1655)
  • Süleyman Paşa (19 ağustos 1655-28 şubat 1656)
  • Deli Hüseyin Paşa (28 şubat 15 mart 1656)
  • Zurnazen Mehmed Paşa (5 mart 1656-dört saat)
  • Siyavuş Paşa (5 mart-25 nisan 1656)
  • Boynueğri, Yaralı, Mehmed Paşa (26 nisan-15 eylül 1656)
  • Köprülü Mehmed Paşa (15 eylül 1656 – 30 ekim 1661)
  • Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa (30 ekim 1661-3 kasım 1676)
  • Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (5 kasım 1676-15 aralık 1683)
  • Kara İbrahim Paşa (15 aralık 1683-18 aralık 1685)
  • Sarı Süleyman Paşa (18 aralık 1685-18 eylül 1687)
  • Abaza Siyavuş Paşa (23 eylül 1687-1 mart 1688)
  • Nişancı İsmail Paşa (2 mart-2 mayıs 1688)
  • TekirdağIt Bekri Mustafa Paşa (2 mayıs 1688-25 ekim 1689)
  • Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa (25 ekim 1689-19 ağustos 1691)
  • Arabacı Ali Paşa (31 ağustos 1691-27 mart 1692)
  • Merzifonlu Hacı Ali Paşa (27 mart 1692-27 mart 1693)
  • Bıyıklı, Bozoklu Mustafa Paşa (27 mart 1693-4 mart 1694)
  • Sürmeli, Defterdar Ali Paşa (14 mart 1694-2 mayıs 1695)
  • Elmas Paşa (2 mayıs 1695-11 eylül 1697)
  • Amcazade Hüseyin Paşa (18 eylül 1697-4 eylül 1702)
  • Daltaban Mustafa Paşa (4 eylül 1702-24 ocak 1703)
  • Rami Mehmed Paşa (24 ocak – 19 ağustos 1703)
  • Kavanoz Ahmed Paşa (22 ağustos-16 kasım 1703)
  • Damat, Enişte Haşan Paşa (16 kasım 1703-28 eylül 1704)
  • Kalaylıkoz Ahmed Paşa (28 eylül – 25 aralık 1704)
  • Baltacı Mehmed Paşa (25 aralık 1704-3 mayıs 1706)
  • Çorlulu Ali Paşa (3 mayıs 1706-16 haziran 1710)
  • Köpıülüzade Numan Paşa (16 haziran-18 ağustos 1710)
  • Baltacı Mehmed Paşa (18 ağustos 1710-20 kasım 1711)
  • Ağa Yusuf Paşa (20 kasım 1711-12 kasım 1712)
  • Süleyman Paşa (12 kasım 1712-6 nisan 1713)
  • Hacı İbrahim Paşa (6 nisan – 27 nisan 1713)
  • Damat Şehit Ali Paşa (27 nisan 1713-6 ağustos 1716)
  • Halil Paşa (22 ağustos 1716-26 ağustos 1717)
  • Nişancı Mehmed Paşa (26 ağustos 1717-9 mayıs 1718)
  • Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (9 mayıs 1718-30 eylül 1730)
  • Silahtar Mehmed Paşa (1 ekim 1730-22 ocak 1731)
  • Kabakulak İbrahim Paşa (22 ocak-10 eylül 1731)
  • Topal Osman Paşa (10 eylül 1731-12 mart 1732)
  • Hekimoğlu Ali Paşa (12 mart 1732-12 temmuz 1735)
  • İsmail Paşa (12 temmuz-24 aralık 1735)
  • Silahtar, Seyid Mehmed Paşa (9 ocak 1736-6 ağustos 1737)
  • Muhsinzade Çelebi Abdullah Paşa (6 ağustos-19 aralık 1737)
  • Yeğen Mehmed Paşa (19 aralık 1737-22 mart 1739)
  • İvazzade Hacı Mehmed Paşa (22 mart 1739-23 haziran 1740)
  • Hacı Ahmed Paşa (23 haziran 1740-21 nisan 1742)
  • Hekimoğlu Ali Paşa (21 nisan 1742-23 eylül 1743)
  • Seyid Hasan Paşa (23 eylül 1743-9 ağustos 1746)
  • Tiryaki Hacı Mehmed Paşa (9 ağustos 1746-24 ağustos 1747)
  • Seyid, Boynueğri Abdullah Paşa (24 ağustos 1747-3 ocak 1750)
  • Dividdar Mehmed Emin Paşa (9 ocak 1750-1 temmuz 1752)
  • Köse Bahir Mustafa Paşa (1 temmuz 1752-15 şubat 1755)
  • Hekimoğlu Ali Paşa (15 şubat-18 mayıs 1755)
  • Naili Abdullah Paşa (18 mayıs-24 ağustos 1755)
  • Bıyıklı Ali Paşa (24 ağustos-25 ekim 1755)
  • Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said Paşa (25 ekim 1755 – 1 nisan 1756)
  • Köse Bahir Mustafa Paşa (1 nisan 1756 – 11 ocak 1757)
  • Koca Ragıp Paşa (12 ocak 1757-7 nisan 1763)
  • Tevkii Hamza Hamid Paşa (8 nisan-1 kasım 1763)
  • Köse Bahir Mustafa Paşa (1 kasım 1763-30 nisan 1765)
  • Muhsinzade Mehmed Paşa (30 nisan 1765-7 ağustos 1768)
  • SeIahtar Mahir Hamza Paşa (7 ağustos-20 ekim 1768)
  • Yağlıkçızade Hacı Mehmed Emin Paşa (20 ekim 1768-12 ağustos 1769)
  • Moldovancı Ali Paşa (16 ağustos-12 aralık 1769)
  • İvanzade Halil Paşa (12 aralık 1769-25 ekim 1770)
  • Silahtar Mehmed Paşa (25 ekim 1770- 11 ocak 1771)
  • Muhsinzade Mehmed Paşa (11 ocak 1771-4 ağustos 1774)
  • İzzet Mehmed Paşa (10 ağustos 1774-6 temmuz 1775)
  • Derviş Mehmed Paşa (6 temmuz 1775-5 ocak 1777)
  • Darendeli Mehmed Paşa (5 ocak 1777-1 eylül 1778)
  • Kalafat Mehmed Paşa (1 eylül 1778-21 ağustos 1779)
  • Silahtar, Seyid, Karavezir Mehmed Paşa (21 ağustos 1779-19 şubat 1781)
  • İzzet Mehmed Paşa (20 şubat 1781-25 ağustos 1782)
  • Yeğen Hacı Mehmed Paşa (25 ağustos-31 aralık 1782)
  • Halil Hamid Paşa (31 aralık 1782-31 mart 1785)
  • Şahin Ali Paşa (31 mart 1785-24 ocak 1786)
  • Koca Yusuf Paşa (25 ocak 1786-7 haziran 1789)
  • Kethüda, Cenaze Hasan Paşa (7 haziran 1789-2 ocak 1790)
  • Cezayirli Gazi Hasan Paşa (2 ocak-14 mayıs 1790)
  • Rusçuklu Çelebizade Hasan Paşa (14 mayıs 1790-4 şubat 1791)
  • Koca Yusuf Paşa (27 şubat 1791-4 mayıs 1792)
  • Melek Mehmed Paşa (4 mayıs 1792-19 ekim 1794)
  • İzzet Mehmed Paşa (20 ekim 1794-23 ekim 1798)
  • Yusuf Ziya Paşa (23 ekim 1798-24 nisan 1805)
  • Hafız, Bostancıbaşı İsmail Paşa (24 nisan 1805-13 aralık 1806)
  • Keçiboynuzu Ağa İbrahim HBilimsel Paşa (13 ocak 1806-3 haziran 1807)
  • Çelebi Mustafa Paşa (3 haziran 1807-28 temmuz 1808)
  • Alemdar Mustafa Paşa (28 temmuz-15 kasım 1808)
  • Memiş Paşa (21 kasım 1808-10 ocak 1809)
  • Yusuf Ziya Paşa (10 ocak 1809-10 nisan 1811)
  • Laz Ahmed Paşa (10 nisan 1811-5 eylül 1812)
  • Hurşid Ahmed Paşa (5 eylül 1812 -30 mart 1815)
  • Mehmed Emin Rauf Paşa (30 mart 1815-5 ocak 1818)
  • Derviş Mehmed Paşa (6 ocak 1818-4 ocak 1820)
  • Seyid Ali Paşa (4 ocak 1820-21 nisan 1821)
  • Benderli Ali Paşa (21 nisan – 30 nisan 1821)
  • Hacı Salık Paşa (30 nisan 1821-11 kasım 1822)
  • Deli Abdullah Paşa (11 kasım 1822-4 mart 1823)
  • Silahtar Ali Paşa (4 mart 1823-13 aralık 1823)
  • Mehmed Said Galip Paşa (13 aralık 1823-15 eylül 1824)
  • Benderli Mehmed Selim Sırrı Paşa (15 eylül 1824-26 ekim 1828)
  • Topal Mehmed İzzed Paşa (26 ekim 1828-28 ocak 1829)
  • Reşid Mehmed Paşa (28 ocak 1829-17 şubat 1833)
  • Mehmed Emin Rauf Paşa (30 mart 1838’den sonra başvekil) [17 şubat 1833-2 temmuz 1839]
  • Koca Hüsrev Mehmed Paşa (5 temmuz 1839-8 haziran 1840)
  • Mehmed Emin Rauf Paşa (8 haziran 1840-7 ekim 1841)
  • İzzed Mehmed Paşa (7 ekim 1841-3 eylül 1842)
  • Mehmed Emin Rauf Paşa (3 eylül 1842-28 eylül 1846)
  • Mustafa Reşid Paşa (28 eylül 1846-28 nisan 1848)
  • İbrahim Sarım Paşa (28 nisan -11 ağustos 1848)
  • Mustafa Reşid Paşa (13 ağustos 1848 -26 ocak 1852)
  • Mehmed Emin Rauf Paşa (27 ocak-5 mart 1852)
  • Mustafa Reşid Paşa (5 mart-5 ağustos 1852)
  • Mehmed Emin Ali Paşa (6 Ağustos-3 ekim 1852)
  • Damat Mehmed Ali Paşa (3 ekim 1852-13 mayıs 1853)
  • Mustafa Naili Paşa (14 mayıs – 8 temmuz 1853)
  • Mustafa Naili Paşa (10 temmuz 1853-29 mayıs 1854)
  • Kıbrıslı Mehmed Emin Pasa (29 mayıs-23 kasım 1854)
  • Mustafa Reşid Paşa (23 kasım 1854-2 mayıs 1855)
  • Mehmed Ali Paşa (2 mayıs 1855-1 kasım 1856)
  • Mustafa Reşid Paşa (1 kasım 1856-6 ağustos 1857)
  • Mustafa Naili Paşa (6 ağustos-22 ekim 1857)
  • Mustafa Reşid Paşa (22 ekim 1857-7 ocak 1858)
  • Mehmed Emin ali Paşa (11 ocak 1858-18 ekim 1859)
  • Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa (18 ekim – 23 aralık 1859)
  • Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (24 aralık 1859 -27 mayıs 1860)
  • Kıbrıslı Mehmed Emin Pasa (28 aralık 1860-6 ağustos 1861)
  • Mehmed Emin Ali Paşa (6 ağustos-22 kasım 1861)
  • Keçecizade Mehmed Fuad Paşa (22 kasım 1861-2 ocak 1863)
  • Yusuf Kamil Paşa (5 ocak-1 haziran 1863)
  • Keçecizade Mehmed Fuad Paşa (1 haziran 1863-5 haziran 1866)
  • Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (5 haziran 1866-11 şubat 1867)
  • Mehmed Emin ali Paşa (11 şubat 1867-7 eylül 1871)
  • Mahmud Nedim Paşa (7 eylül 1871-31 temmuz 1872)
  • Midhat Paşa (31 temmuz-19 ekim 1872)
  • Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (19 ekim 1872- 15 şubat 1873)
  • Ahmed Esad Paşa (15 şubat -16 nisan 1873)
  • Şirvanizade Mehmed Rüşdü Paşa (16 nisan 1873-13 şubat 1874)
  • Hüseyin Avni Paşa (14 şubat 1874-25 nisan 1875)
  • Ahmed Esad Paşa (26 nisan-26 ağustos 1875)
  • Mahmud Nedim Paşa (26 ağustos 1875-11 mayıs 1876)
  • Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa (12 mayıs-9 aralık 1876)
  • Midhat Paşa (19 aralık 1876-5 şubat 1877)
  • Edhem Paşa (5 şubat 1877-11 ocak 1878)
  • Ahmed Hamdi Paşa (11 ocak-4 şubat 1878)
  • Ahmed Vefik Paşa (başvekil) [4 şubat – 18 nisan 1878]
  • Mehmed Sadık Paşa (başvekil) [18 nisan-28 mayıs 1878]
  • Mütercim Rüştü Paşa (28 mayıs-4 haziran 1878)
  • Saffet Paşa (4 haziran-4 aralık 1878)
  • Tunuslu Hayreddin Paşa (14 aralık 1878-29 haziran 1879)
  • Ahmed arifi Paşa (başvekil) [29 haziran-18 ekim 1879]
  • Küçük Mehmed Said Paşa (başvekil) [19 ekim 1879-9 haziran 1880]
  • Kadri Paşa (başvekil) [9 haziran-12 eylül 1880]
  • Küçük Mehmed Said Paşa (başvekil) [12 eylül 1880-2 mayıs 1882]
  • Abdurrahman Nureddin Paşa (başvekil) [2 mayıs-10 temmuz 1882]
  • Küçük Mehmed Said Paşa (başvekil) [11 temmuz-30 kasım 1882]
  • Ahmed Vefik Paşa (başvekil) [30 kasım – 2 aralık 1882]
  • Küçük Mehmed Said Paşa (2 aralık 1882-25 eylül 1885)
  • Mehmed Kamil Paşa (25 eylül 1885- 4 eylül 1891)
  • Cevad Paşa (4 eylül 1891 -8 haziran 1895)
  • Küçük Mehmed Said Paşa (11 haziran-1 ekim 1895)
  • Mehmed Kamil Paşa (1 ekim-7aralık 1895)
  • Halil Rifat Paşa (7 aralık 1895-18 kasım 1901)
  • Abdurrahman Nureddin Paşa (4 kasım-18 kasım 1901; vekil olarak)
  • Küçük Mehmed Said Paşa (18 kasım 1901-14 ocak 1903)
  • Mehmed Ferid Paşa (12 ocak 1910-25 eylül 1911)
  • Küçük Mehmed Said Paşa (22 temmuz-5 ağustos 1908)
  • Mehmed Kamil Paşa (6 ağustos-13 şubat 1908)
  • Hüseyin HBilimsel Paşa (14 şubat-1908-13 nisan 1909)
  • Ahmed Tevfik Paşa (14 nisan-2 mayıs 1909)
  • Ahmed Tevfik Paşa (2 mayıs-6 mayıs 1909)
  • Hüseyin HBilimsel Paşa (6 mayıs-28 aralık 1909)
  • İbrahim Hakkı Paşa (12 ocak 1910-25 eylül 1911)
  • Küçük Mehmed Said Paşa (30 eylül-30 arlık 1911)
  • Küçük Mehmed Said Paşa (31 aralık 1911-16 temmuz 1912)
  • Gazi Ahmed Muhtar Paşa (22 temmuz-29 ekim 1912)
  • Mehmed Kamil Paşa (29 ekim 1912-23 ocak 1913)
  • Mahmud Şevket Paşa (23 ocak-11 haziran 1913)
  • Said Halim Paşa (12 haziran 1913-4 şubat 1917)
  • Talat Paşa (5 şubat 1917-14 ekim 1918)
  • İzzet Paşa (14 ekim-10 kasım 1918)
  • Ahmed Tevfik Paşa (11 kasım 1918-13 ocak 1919)
  • Ahmed Tevfik Paşa (3 ocak-24 şubat 1919)
  • Ahmed Tevfik Paşa (24 şubat-4 mart 1919)
  • Damat Ferid Paşa (4 mart-19 mayıs 1919)
  • Damat Ferid Paşa (19 mayıs-21 temmuz 1919)
  • Damat Ferid Paşa (21 temmuz-1 ekim 1919)
  • Ali Rıza Paşa (2 ekim 1919-8 mart 1920)
  • Salih Paşa (8 mart-2 nisan 1920
  • Damat Ferid Paşa (5 nisan-31 temmuz 1920)
  • Damat Ferid Pasa (31 temmuz-17 ekim 1920)
  • Ahmed Tevfik Paşa (21 ekim 1920-4 kasım 1922)

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir