Varşova – Polonya

Varşova,Polonya’nın başkenti ve en büyük kenti. Ülkenin orta-doğu kesiminde, Varşova Ovasının ortasında, Vistül (Wisla) Irmağının kıyısında.Varşova, Vistül’ün kıyısındaki bir yol kavşağı üzerinde, Berlin ve Moskova arasında, Kuzey Avrupa ovası yolunun ve güneybatı – kuzeydoğu yönünde Ukrayna’dan Baltık denizine ulaşan (Gdansk) büyük köşegenin üzerinde bir konak yeridir.

Varşova Coğrafi Özellikleri

Şehirde çeşitli ulaşım akımları toplanır; Aşağı Vistül, Noteç pradolina’sı (vadisi) ve Aşağı Warta’dan (Szczecin) gelen kuzeybatı yolları; Lodz, Czestochowa ve Yukarı Silezya’dan, Moravya kapısı veya Wroclaw’dan. Klodzko ve Bohemya’dan gelen güneybatı, Litvanya (Vilnius), Beyaz Rusya, Moskova.

Ukrayna ve Karadeniz’e doğnı ilişkileri genişleten doğu yolları. Şehir Vistül’ün sarp sol kıyısında, bir köprü başında kuruldu. Vistül’e hakim olan tümseğin yükseltisi 50 m’yi aşmaz; ama ovalık bölgede bu yükselti bile önemlidir.

Şehir, başlangıçta ırmağa paralel olarak kuzeyden güneye doğru, XVIII. yy.da fransızca Jolibourg (Zoliborz) ve Marymont adlarını alan kasabalar ile Lazienki parkı arasında gelişti. Eski şehir (Stare Miasto), hisarın kuzeyinde kuruldu; ilk varoşlarına Nowe Miasto (yeni şehir) adı verildi.

XVIII. yy.da Sakson sülâlesi, şehri ırmağı aşan yol boyunca (Sakson ekseni) geliştirmeye uğraştı. Bu şehircilik denemesinden bugüne, kuzey – güney yönünde şehrin eksenini kesen geniş bir meydan ile bugünkü tasarılarda yer verilmeye başlanan bir genişleme fikri kaldı.

Varşova, İkinci Dünya savaşından önce nüfusu bir milyonu aşan ve eski şehrin kenarında, yani kuzeyinde, birçok yahudinin yaşadığı kalabalık bir ticaret semti (Muranow) bulunan bir şehirdi.’ Güneyde idare şehri, mali merkez ve güzel semtler uzanıyordu.

Vistül’e paralel iki eksen, büyük caddeleri meydana getiriyordu: Nowy Swiat ve Marszalkowska ile Poniatowski köprüsüne ulaşan dikey cadde (Al Jerozolımskie [Kudüs yolları]). Sanayi ve işçi semtleri Vistül’e hâkim tepenin eteğinde, batıda demiryolları boyunca ve Vistül’ün sağ kıyısında (Praga) uzanıyordu.

İkinci Dünya savaşı sırasında Almanlar Varşova’yı sistemli bir şekilde amansızca bombaladılar: kurtuluş sırasında şehirde ancak 12 000 kişi kalmıştı. Almanların yahudi halkı toplamak için getto haline getirdiği Muranow gibi bazı semtler yerle bir edilmişti.

Yeni şehir, şehrin tarihi gelişmesi ve çağdaş devrin teknik ihtiyaçları veya yenilikleri göz önünde tutularak kuruldu. Varşova’nın tarihi dekoru dikkatle onarıldı. XIX. yy.da ve XX. yy.da sanayi yapılarıyla dolan Vistül tümseği, XVIII. yy.ın özelliklerini taşıyan şehrin ortaya çıkması için yavaş yavaş açıldı. Eski şehirde Eski – Pazar meydanına savaş öncesindeki görünüşü yeniden kazandırıldı.

Varşova Tarihi

XIII. yy.a kadar küçük bir köy elan Varşova, o tarihte şehirde bir şato kuran ve alman hukukunu kabul ettiren Mazovya düklerinin merkezi oldu.

Toton şövalyeleri ile Polonyalılar arasında çekişmelere yol açan şehir (1339) 1431 ’de yakıldı ve taş binalarla yeniden kuruldu; o sırada Eski şehrin (Stare Miasto) biraz batısında Yeni şehir (Nowe Miasto) kuruluyordu Düklerin sülâlesi sönünce Varşova. Polonya krallığına katıldı (1526).

Krakow’dan Gdansk’a giden ırmak yolunun ve Almanya’yı o sırada hızla gelişmekte olan Rusya’ya bağlayan karayolunun kavşak noktasın da bulunan şehir, XVI. yy.da Hansa’nın gerilemesinden yararlanarak İktisadi bakımdan gelişebilirdi.

Ama çoğunlukla alman asıllı olan varşovalı tacirlerin tek yönlü (güney-kuzey) bir ticaretle (Güney Almanya’dan ithal edilen malların Litvanya ve Rusya’ya ihracı, Vistül üzerinden Gdansk’a buğday, ikinci derecede de Polonya ormanlarından elde edilen ürünlerin ihracı) yetinmeleri yüzünden şehir ticaret üstünlüğünü Poznan’a kaptırdı.

İktisadi gelişmenin yavaşlığına karşılık siyasi gelişme hızlıydı. Lublin birliğinden (1569) sonra Varşova, merkezi durumu dolayısıyla Polonya krallarının en gözde merkezi oldu.

Zygmunt III Vasa, 1569’da Baltık’a yakınlığı sebebiyle şehri resmi başkent yaptı; 1621 – 1624 arası yeni istihkâmlar inşa edildi. İsveçlilerin işgal ettiği (1655), Jan II Kazimierz’in geri aldığı (1656) ve İsveçlilerin yeniden ele geçirdiği (1656) Varşova’nın nüfusu, XVIII. yy. başında savaşlar ve veba salgını dolayısıyla 20 000 kişiye düştü.

Şehir tekrar ancak Stanislaw II August Poniatowski zamanında gelişebildi. Stanislaw II şehirde birçok anıt yaptırdı; bu arada burjuvazi de önemli siyasi haklar elde etti.

Şehrin nüfusu 80 000 kişiyi buldu. Kosciuszko’nun ayaklanması sırasında şehri işgal eden Ruslar, Praga varoşunu yıktılar (4 ekim 1794); Polonya’nın üçüncü bölüşülmesi sırasında (1795) Polonya’ya bırakılan Varşova, sonradan Varşova büyükdüklüğünün merkezi oldu (1807-1814). Daha sonra da hükümdarı rus çarı olan Polonya krallığının başkenti haline getirildi

(1815 – 1915). Kral naibi veya valinin ikamet merkezi olan, bir üniversite (1816) ve bir Bilimler derneği bulunan Varşova, Polonya’da fikir hayatının merkezi ve rus işgaline direnmenin yuvası haline geldi.

Üniversite profesörleriyle öğrenciler tarafından yönetilen (29 ekim 1830), geçici bir hükümet kurulmasıyla ve general Chlopicki’nin diktatörlük rejimiyle (5 aralık 1830) sonuçlanan Varşova isyanını bastıran Paskyeviç kumandasında rus birlikleri şehri tekrar işgal ettiler (8 eylül 1831): üniversite kapatıldı. Bilimler derneği yasaklandı.

Şehir sonradan sanayi bakımından büyük ölçüde gelişti; bu gelişmeyi batıda normal açıklıkta demiryollarıyla doğuda geniş açıklıkta rus tipi demiryollarının birleşmesi destekliyordu; 1905 Anayasa reformlarıyla fikir hayatı canlandı.

5 Ağustos 1915’te Almanlar tarafından işgal edilen şehir, 11 kasım 1918’de kurtulunca tekrar Polonya nın başkenti oldu. Polonya – Rus savaşı sırasında varoşlarına kadar yaklaşan Tuhaçevskiy birliklerinin tehdit ettiği (14 ağustos 1920) Varşova, 16 ağustosta Pilsudski’nin şiddetli karşı hücumuyla kurtarıldı

. Witos kabinesinin kurulmasından sonra Pilsudski bir hükümet darbesi yaparak (12-14 mayıs 1926) iktidarı ele geçirdi.

İkinci Dünya savaşı başında Varşova açık şehir ilân edilmesine rağmen 1 eylül 1939’dan sonra alman hava kuvvetleri tarafmdan bombalandı. Wehrmacht’ın 17 eylülde kuşattığı şehir, 27 eylülde su ve yiyecek bitince teslim oldu.

1943 Nisan – mayıs aylarında Almanlar Getto’nun ayaklanmasından yararlanarak orada toplanmış olan yahudileri (nüfusun yüzde 30’u) yok ettiler. Rus birlikleri şehre yaklaşınca.

Varşova general Bor’un kumandası altında Almanlara karşı ayaklandı (1 ağustos 1944); ama Vistül’ün sağ kıyısındaki rus birlikleri müdahale etmeyince kahramanca bir direnmeden sonra teslim oldu (3 ekim); şehir yerle bir edildi, halkı öldürüldü veya sürüldü.

Rus ve Polonya birliklerinin kurtardığı (17 ocak 1945) Varşova, geçici hükümet haline getirilen eski Lublin komitesinin merkezi oldu ve hemen şehrin yeniden kurulmasına başlandı.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir